Luật congkak: cách chơi

Bàn, hạt và mục tiêu

Congkak là phiên bản của thế giới Mã Lai thuộc họ mancala — đại gia đình các trò rải hạt, mà ô ăn quan của Việt Nam cũng là một thành viên. Bàn có hai hàng ô nhỏ và một kho lớn ở mỗi đầu. Bạn bốc hạt ở một ô của mình rồi thả từng hạt một quanh bàn; mục tiêu rất đơn giản: cuối ván, kho của bạn phải nhiều hạt hơn kho đối phương.

• Hàng của bạn là hàng gần bạn nhất, và kho của bạn ở bên trái bạn.
• Mọi ô đều bắt đầu với cùng số hạt — thường là bảy trên bàn bảy ô.
• Rải theo chiều kim đồng hồ, mỗi ô một hạt, vào kho mình nhưng bỏ qua kho đối phương.

Chuyện gì xảy ra trong một lượt

Bốc toàn bộ hạt ở một ô của mình và rải từng hạt vào các ô tiếp theo. Điều gì xảy ra sau đó hoàn toàn tuỳ vào chỗ hạt cuối cùng rơi xuống.

• Vào kho của mình: bạn được đi thêm một lượt.
• Vào ô đang có hạt: trong congkak, bốc số hạt đó lên và rải tiếp — một chuỗi rải tiếp có thể chạy nhiều vòng. (Trong Kalah, lượt chỉ đơn giản là kết thúc.)
• Vào ô trống bên mình: bạn ăn hạt đó và toàn bộ hạt ở ô ngay đối diện, cho thẳng vào kho.
• Vào ô trống bên mình, ô đối diện cũng trống: không ăn được gì, lượt kết thúc.
• Vào ô trống bên đối phương: lượt kết thúc — hạt ấy «chết».

Chính luật rải tiếp này tách congkak thật sự khỏi bản Kalah đơn giản hoá bán trong các cửa hàng phương Tây. Trong congkak, một lượt có thể đi vòng quanh bàn nhiều lần, nên mỗi nước đi là một phép tính thật sự chứ không phải đoán mò.

Ăn hạt và lượt thêm

Có hai cách ghi điểm — lượt thêm và ăn hạt — và người chơi giỏi nối chúng lại với nhau.

Lượt thêm

Nếu hạt cuối rơi vào kho mình, bạn đi tiếp. Hai ba lượt thêm liên tiếp là chuyện thường, và một chuỗi dài có thể dồn nửa hàng của bạn vào kho trước khi đối phương kịp đi.

Ăn hạt

Nếu hạt cuối rơi vào ô trống bên mình, bạn lấy nó cùng mọi thứ trong ô ngay đối diện. Một đống lớn nằm trước một ô trống của bạn là mục tiêu giá trị nhất trên bàn.

Khi nào ván kết thúc

Ván kết thúc ngay khi một hàng trống. Mỗi người cộng số hạt còn lại bên mình vào kho, và ai nhiều hơn thì thắng.

Congkak, Kalah, sungka và đại gia đình

Mancala không phải một trò mà là hàng trăm trò. Những phiên bản bạn dễ gặp nhất:

• Congkak / congklak — Malaysia, Indonesia, Singapore, Brunei: có rải tiếp; năm hoặc bảy ô mỗi bên; thường bắt đầu cùng lúc.
• Sungka — Philippines: rất giống congkak, thường bảy ô với bảy vỏ ốc.
• Dakon — Java: cùng một trò dưới tên Java, gắn nhiều với nghi lễ.
• Kalah — bộ đồ chơi thương mại phương Tây: không rải tiếp — lượt kết thúc khi hạt cuối rơi vào ô có hạt.
• Ô ăn quan — Việt Nam: bàn hai hàng năm ô với hai ô quan lớn ở hai đầu, rải theo chiều tuỳ chọn và ăn ô kế sau ô trống; cùng họ nhưng luật khác hẳn.
• Oware / Awalé — Tây Phi, vùng Caribê: ăn khi tạo được hai hoặc ba hạt trong ô đối phương; không rải vào kho.
• Bao — Đông Phi: bốn hàng, cực kỳ phức tạp, trò sâu nhất trong họ.

Khác biệt giữa congkak và Kalah là điều quan trọng nhất phải thống nhất trước khi chơi: luật rải tiếp thay đổi toàn bộ cách tính một lượt.

Câu hỏi thường gặp