Luật cờ vua: cách chơi

Bàn cờ, quân cờ và mục tiêu

Cờ vua chơi trên bàn 8×8, mỗi bên mười sáu quân. Mục tiêu không phải là bắt hết quân đối phương, mà là dồn vua đối phương vào thế không thể thoát khỏi việc bị bắt. Đó là chiếu hết, và ván cờ kết thúc ngay lập tức.

• Hướng bàn cờ: ô sáng nằm ở góc phải dưới của cả hai người chơi.
• Hậu đứng đúng màu: hậu trắng bắt đầu ở ô sáng, hậu đen ở ô tối.
• Trắng đi trước, sau đó luân phiên. Bắt buộc phải đi — không có chuyện bỏ lượt.

Từng quân đi như thế nào

Năm trong sáu loại quân đi giống nhau dù có ăn quân hay không. Ngoại lệ là tốt, và gần như mọi lỗi của người mới đều liên quan đến nó.

Nói kỹ về con tốt

• Đi một ô thẳng, hoặc hai ô từ vị trí ban đầu.
• Ăn chéo một ô về phía trước — không bao giờ ăn thẳng.
• Không bao giờ lùi. Mọi nước tốt đều vĩnh viễn, nên đáng suy nghĩ kỹ hơn cả nước đi của quân khác.

Ba nước đi đặc biệt

Nhập thành

Mỗi ván một lần, vua có thể đi hai ô về phía một con xe, và con xe đó nhảy sang phía bên kia vua. Đây là nước duy nhất có hai quân cùng di chuyển, và nó làm hai việc: đưa vua vào chỗ an toàn và đưa xe vào cuộc chơi.

Nhập thành chỉ hợp lệ khi cả năm điều kiện được thoả mãn:

1. Cả vua lẫn con xe đó đều chưa từng di chuyển.
2. Các ô giữa chúng đều trống.
3. Vua không đang bị chiếu.
4. Vua không đi qua ô đang bị tấn công.
5. Vua không dừng lại ở ô đang bị tấn công.

Bắt tốt qua đường

Nếu một con tốt đi hai ô và dừng cạnh tốt đối phương, con tốt đối phương có thể bắt nó như thể nó chỉ đi một ô — nhưng chỉ ngay ở nước kế tiếp. Bỏ lỡ là mất quyền.

Phong cấp

Con tốt tới hàng cuối lập tức được đổi thành hậu, xe, tượng hoặc mã cùng màu, tuỳ bạn chọn, bất kể những quân nào đã bị bắt. Bạn có thể có hai hậu, hoặc chín. Hầu như luôn chọn hậu; trường hợp hiếm phong thành mã tồn tại vì mã với tới những ô mà hậu không với tới.

Chiếu, chiếu hết và pat

Chiếu nghĩa là vua đang bị tấn công. Bạn phải đáp lại bằng một trong ba cách: di chuyển vua, ăn quân đang chiếu, hoặc chắn đường. Nếu không cách nào khả thi thì đó là chiếu hết và ván cờ kết thúc.

Pat (hết nước đi) phá hỏng nhiều thế thắng hơn bất kỳ luật nào khác: nếu bên tới lượt không bị chiếu nhưng không còn nước đi hợp lệ nào, ván cờ được xử hoà. Hơn cả một hậu và một xe vẫn có thể mất trắng chỉ vì bạn bịt hết ô đi của đối phương.

Tất cả các cách hoà cờ

• Pat — không còn nước đi hợp lệ mà không bị chiếu.
• Thoả thuận giữa hai bên.
• Lặp lại ba lần cùng một thế cờ, cùng bên đi và cùng các quyền.
• Luật 50 nước — mỗi bên đi năm mươi nước mà không ăn quân và không đi tốt.
• Không đủ lực lượng — ví dụ vua chọi vua, hoặc vua và tượng chọi vua.

Đọc và ghi ký hiệu ván cờ

Ký hiệu đại số là ngôn ngữ chung của cờ vua, học trong mười phút là xong.

• Các cột ghi từ a đến h tính từ bên trái của Trắng; các hàng từ 1 đến 8 tính từ phía Trắng. Mỗi ô có tên riêng: e4, g7, a1.
• Một nước đi gồm chữ cái quân cờ và ô đến: Nf3, Bb5, Qd8. Tốt không có chữ cái: e4.
• Ăn quân thì thêm x: Nxe5; tốt ăn thì ghi cột xuất phát: exd5.
• + là chiếu, # là chiếu hết, O-O và O-O-O là nhập thành, =Q là phong cấp.
• Nếu hai quân cùng loại đều tới được một ô, ta thêm cột hoặc hàng của quân thực sự đi: Nbd2, R1e2.

Các chữ cái là K (vua), Q (hậu), R (xe), B (tượng), N (mã). Vì vậy khai cuộc nổi tiếng nhất — 1.e4 e5 2.Nf3 Nc6 3.Bb5 — chính là Ruy López, hay Khai cuộc Tây Ban Nha.

Đồng hồ, chạm quân và luật thi đấu

Chơi ở nhà thì không cần đến những điều này, nhưng cờ vua trực tuyến dùng đúng các quy ước đó.

• Thể thức thời gian. Cờ tiêu chuẩn cho mỗi bên một giờ trở lên; cờ nhanh 10–60 phút; blitz 3–5 phút; bullet một đến hai phút. Increment cộng thêm vài giây mỗi nước để không ai thua chỉ vì hết giờ.
• Hết giờ là thua — trừ khi đối phương không còn đủ quân để chiếu hết, khi đó là hoà.
• Chạm quân nào đi quân đó. Chạm vào quân của mình thì phải đi nó nếu nó còn nước hợp lệ; chạm vào quân đối phương thì phải ăn nếu được. Muốn sửa cho ngay ngắn, hãy nói trước j’adoube (“tôi chỉnh quân”).
• Hệ số Elo. Quy kết quả thành một con số: khoảng 800 cho người mới vào câu lạc bộ, 1500 cho người chơi khá, 2500 cho đại kiện tướng.

Câu hỏi thường gặp