Luật cờ tướng: cách đi từng quân

Bàn cờ: sông, cung và các giao điểm

Cờ tướng là biến thể cờ được nhiều người chơi nhất hành tinh. Nó cùng một tổ tiên với cờ vua, nhưng ba điểm khiến nó thành một trò hoàn toàn khác: quân đứng trên giao điểm, một dòng sông cắt ngang giữa bàn, và mỗi tướng bị nhốt trong cung chín điểm.

• Bàn cờ: chín đường dọc, mười đường ngang. Quân đứng trên 90 giao điểm.
• Sông (楚河漢界): khoảng trống giữa bàn. Nó chặn tượng và làm thay đổi con tốt.
• Cung: ô vuông 3×3 có hai đường chéo ở mỗi đầu. Tướng và sĩ không bao giờ ra khỏi đó.
• Bên Đỏ đi trước.

Với hầu hết các quân, sông không phải chướng ngại — xe, mã, pháo qua lại tự do. Nó chỉ có ý nghĩa với đúng hai quân: tượng không bao giờ được qua, và tốt thì được thêm khả năng đi ngang sau khi qua.

Bảy loại quân và cách đi

Mỗi bên có mười sáu quân thuộc bảy loại. Đỏ và Đen dùng chữ khác nhau cho cùng một quân — đó là phép lịch sự của trò chơi, không phải sự khác biệt về sức mạnh.

• 帥 / 將 — Tướng ×1: đi một điểm theo đường thẳng, không bao giờ rời cung.
• 仕 / 士 — Sĩ ×2: đi một điểm theo đường chéo, chỉ trong cung.
• 相 / 象 — Tượng ×2: đi chéo đúng hai điểm; bị cản nếu điểm giữa có quân; không bao giờ qua sông.
• 傌 / 馬 — Mã ×2: một điểm thẳng rồi một điểm chéo ra ngoài; bị cản nếu có quân ở bước thẳng đầu.
• 俥 / 車 — Xe ×2: đi thẳng bao xa cũng được, không nhảy qua quân. Quân mạnh nhất bàn cờ.
• 炮 / 砲 — Pháo ×2: đi như xe, nhưng chỉ ăn quân khi nhảy qua đúng một quân.
• 兵 / 卒 — Tốt ×5: tiến một điểm; sau khi qua sông thì đi ngang được; không bao giờ lùi.

Có hai quân cư xử không giống bất cứ thứ gì trong cờ vua, và chính chúng định nghĩa cờ tướng: pháo và mã.

Pháo: quân làm nên cờ tướng

Pháo đi y hệt xe — bao xa cũng được trên một hàng hay một cột — nhưng nó chỉ ăn quân bằng cách nhảy qua đúng một quân. Quân bị nhảy qua gọi là ngòi, và nó có thể là quân của bên nào cũng được.

Những hệ quả định hình mọi ván cờ:

• Pháo mạnh nhất lúc khai cuộc, khi bàn cờ còn chật và ngòi ở khắp nơi; yếu nhất ở tàn cuộc, khi chẳng còn gì để nhảy qua.
• Có thể chống pháo bằng cách dời ngòi đi — một ý tưởng không hề có trong cờ vua.
• Thêm một quân vào giữa pháo và mục tiêu có thể tạo ra đe doạ cũng dễ như chặn một đe doạ. Hãy đếm số quân trên đường, đừng đếm khoảng cách.

Cản chân mã và cản mắt tượng

Mã đi một điểm thẳng rồi một điểm chéo ra ngoài — điểm đến giống hệt quân mã trong cờ vua — nhưng nó không nhảy. Một quân đứng đúng ở bước thẳng đầu tiên sẽ khoá hẳn hướng ấy. Người Trung Quốc gọi là bẻ chân mã (蹩馬腿); tiếng Việt quen gọi là cản chân mã.

Tượng đi chéo đúng hai điểm và bị chặn nếu điểm giữa — mắt tượng (象眼) — có quân. Tượng cũng không bao giờ được qua sông, nên mỗi con tượng cả ván chỉ đến được bảy điểm bên phần sân nhà. Tượng là quân thuần phòng thủ.

Luật lộ mặt tướng

Hai tướng không bao giờ được đối mặt trên cùng một cột mà giữa không có quân nào. Nước đi dẫn tới thế ấy là không hợp lệ — và nếu chính bạn dọn trống được cột đó, luật này trở thành vũ khí: tướng của bạn trên thực tế tấn công dọc bàn cờ như một con xe.

Người mới gặp luật này như một hạn chế. Người chơi giỏi dùng nó như chiến thuật: rất nhiều thế chiếu bí tàn cuộc trong cờ tướng kết thúc bằng việc tướng bên thắng nhìn thẳng xuống cột để cướp mất một ô thoát.

Chiếu, chiếu bí, hết nước đi và chiếu mãi

Chiếu tướng và chiếu bí hoạt động như trong cờ vua: bị chiếu thì phải đỡ, ai không đỡ được là bị chiếu bí và thua.

Có hai luật khác biệt, và cả hai đều quan trọng:

• Hết nước đi là thua. Bên đến lượt mà không còn nước đi hợp lệ nào thì thua, dù có bị chiếu hay không. Cờ tướng không có thế hoà vì bí nước để cứu bạn.
• Chiếu mãi là thua. Bên chiếu đi chiếu lại để ép lặp thế phải đổi nước, không đổi thì thua. Nguyên tắc ấy cũng áp dụng cho việc đuổi bắt mãi một quân không được bảo vệ.

Luật lặp thế là góc rắc rối nhất trong luật cờ tướng, và các liên đoàn diễn đạt mỗi nơi một khác. Bản thực dụng được dùng gần như khắp nơi, kể cả ở trang này: nếu chính bạn là bên ép lặp thế bằng những nước chiếu, bạn phải dừng, nếu không thì thua.

Hoà cờ

Ván cờ hoà khi hai bên thoả thuận, khi thế cờ lặp lại mà không bên nào ép, khi qua 60 nước không ăn quân nào, hoặc khi cả hai bên đều không đủ lực chiếu bí.

Cách đọc biên bản ván cờ

Biên bản cờ tướng đánh số cột tính từ bên phải của chính người đi — lần đầu thấy lạ, đi mười nước là quen. Một nước gồm bốn ký hiệu:

• Tên quân: P = pháo, M = mã, X = xe, T = tốt, Tg = tướng, S = sĩ, Tg (tượng) tuỳ hệ ký hiệu.
• Cột xuất phát, đếm từ bên phải của người đi.
• Hướng: tấn (tiến), thoái (lùi), bình (đi ngang).
• Cột đích, hoặc số điểm đã đi với các nước đi thẳng.

Vậy nên nước khai cuộc phổ biến nhất của cả ván cờ — pháo đầu — được ghi là pháo 2 bình 5: con pháo ở cột 2 đi ngang sang cột 5.

Câu hỏi thường gặp